Dzięki wsparciu czytelników i czytelniczek Ekowyborcy, stworzyliśmy listę polityków i polityczek, którzy apelowali o niestrzelanie w sylwestra. Mamy bolesną świadomość, że same apele nie wystarczą, ale w tych politykach mamy sojuszników wprowadzenia zakazu używania fajerwerków albo przynajmniej znacznego ograniczenia tej szkodliwej rozrywki. Dziękujemy!I prosimy, zmieńcie obowiązujące prawo! Tak by rok 2022 zakończył się już zdecydowanie ciszej.Nasza lista na pewno jeszcze nie jest kompletna, jeśli widzicie, że kogoś na niej brakuje, podsyłajcie nam linki do wypowiedzi, będziemy aktualizować.
Partie, które na swoich oficjalnych profilach zamieściły taki apel:
Olgierd Geblewicz (PO) – marszałek województwa zachodniopomorskiego, który przekazał przy okazji także karmę dla zwierząt w Schronisku dla Bezdomnych Zwierząt w Szczecinie
Dziękujemy wszystkim! Dziękujemy także naszym czytelnikom za pomoc w stworzeniu tej listy. Jeśli znacie innych polityków: posłów, posłanki, senatorów i senatorki, europosłów i europosłanki oraz przedstawicieli władz samorządowych, których jeszcze nie uwzględniliśmy – prosimy o info wraz z linkami do wypowiedzi o fajerwerkach. Z przyjemnością dopiszemy tu kolejne nazwiska.
W Dniu Zwierząt tzw. Hodowlanych w imieniu Obywatelek, Obywateli, organizacji pozarządowych, środowiska naukowego, kolektywów i grup nieformalnych wezwaliśmy do naprawy systemu żywnościowego. Apelujemy do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów oraz Wiceprezesów Rady Ministrów, przewodniczących partii politycznych, decydentów i polityczek do rozpoczęcia debaty na temat transformacji rolnictwa. Bez konkretnych działań za 10-15 lat rolnictwo będzie drugim górnictwem – czyli sektorem opartym na odszkodowaniach, a kryzys klimatyczny będzie o sobie przypominać jeszcze boleśniej. Zacznijmy wspólnie działać dla dobra klimatu, praw człowieka i zwierząt.
Poparcie dla Apelu wyrazili/wyraziły:
Green REV Institute Ekowyborca Prof. Andrzej Elżanowski Prof. Hanna Mamzer Prof. Marcin Urbaniak Mec. Karolina Kuszlewicz Dariusz Gzyra Akcja Demokracja Azyl dla Świń Gieniutkowo Azyl dla Świń Chrumkowo Fundacja Compassion In World Farming Polska Fundacja Międzynarodowy Ruch Na Rzecz Zwierząt Viva! Fundacja Oficyna 21 Humane Society International/Europe w Polsce Inicjatywa Wio z Krakowa Inicjatywa Roślinna Strona Klub Gaja Polska dla zwierząt ProVeg Polska Rodzice dla Klimatu Roślinny Qurczak Stowarzyszenie Empatia Warszawski Ruch Antyłowiecki V-Gun dla zwierząt
W kampanii #EUforAnimals chodzi o powołanie unijnego Komisarza ds. Dobrostanu Zwierząt.
Dlatego niezmiernie cieszymy się, że swoje poparcie wyraziło już 18tu europarlamentarzystów i europarlamentarzystek z Polski! Liczymy na kolejne głosy za!
Natomiast wszyscy mogą podpisywać petycję na stronie https://www.euforanimals.eu/pl
Parlamentarzyści i parlamentarzystki Parlamentu Europejskiego, którzy poparli #EuforAnimals. W kolejności alfabetycznej:
Magdalena Adamowicz, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), niezależna
Jerzy Buzek, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Włodzimierz Cimoszewicz, Grupa Postępowego Sojuszu Socjalistów i Demokratów w Parlamencie Europejskim, Sojusz Lewicy Demokratycznej
Tomasz Frankowski, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Andrzej Halicki, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Danuta Hübner, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Łukasz Kohut, Grupa Postępowego Sojuszu Socjalistów i Demokratów w Parlamencie Europejskim, Wiosna
Ewa Kopacz, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Zdzisław Krasnodębski, Europejscy Konserwatyści i Reformatorzy, Prawo i Sprawiedliwość
Janusz Lewandowski, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Elżbieta Łukacijewska, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Beata Mazurek, Europejscy Konserwatyści i Reformatorzy, Prawo i Sprawiedliwość
Leszek Miller, Grupa Postępowego Sojuszu Socjalistów i Demokratów w Parlamencie Europejskim, Sojusz Lewicy Demokratycznej
Jan Olbrycht, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Radosław Sikorski, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), Platforma Obywatelska
Sylwia Spurek, Grupa Zielonych / Wolne Przymierze Europejskie, niezależna
Róża Thun, Grupa Europejskiej Partii Ludowej (Chrześcijańscy Demokraci), niezależna
Jadwiga Wiśniewska, Europejscy Konserwatyści i Reformatorzy, Prawo i Sprawiedliwość
Kampanię koordynuje Green Rev Institute. Partnerami są Międzynarodowy Ruch Na Rzecz Zwierząt Viva i Otwarte Ramiona, współpracują Nowa Fala Aktywizmu, Fundacja Alberta Schweitzera – dziękujemy wszystkim!
Hałas jest określany przez Światową Organizację Zdrowia, jako drugie, po zanieczyszczeniu powietrza, najpoważniejsze zanieczyszczenie świata. Żyjemy otoczeni nim szczelnie, tak samo jak smogiem, rzadko zdając sobie sprawę z tego, jak groźny jest dla zdrowia fizycznego i psychicznego.
Naukowcy nie mają co do tego żadnych wątpliwości: hałas szkodzi. Każdemu i bez żadnych wyjątków. Ekstremalnie głośne dźwięki mogą doprowadzić natychmiast do całkowitej utraty słuchu albo do zawału serca. Dźwięki głośne, oddziałujące na organizm przez długi czas, mogą dać ten sam rezultat, tyle, że po latach. To jednak nie wszystko, co hałas może uczynić z naszym zdrowiem. Ciągłe poczucie zmęczenia, sen, po którym nie budzimy się pełni energii, kłopoty z koncentracją, trudności w nauce, irytacja, nerwowość, drażliwość – to pierwsze sygnały informujące o tym, że mamy z hałasem problem.
Te negatywne symptomy pojawiają się dlatego, że hałas inicjuje różnorodne zmiany chociażby w układzie krążenia począwszy od naczyń włosowatych, na na sercu skończywszy. Powoduje zaburzenia rytmu serca, dodatkowe skurcze, zwężenie drobnych naczyń krwionośnych i zmniejszenie wielkości przepływu krwi w tkankach. Bez użycia specjalistycznej aparatury nie możemy samodzielnie stwierdzić, że zmiany te w organizmie zachodzą. Kiedy doświadczamy ich rezultatów, takich jak choroby układu krążenia, zwykle jest już za późno, żeby naprawić zaistniałe szkody.
Nad zrozumieniem tego mechanizmu pracował między innymi zespół badawczy z londyńskiego Imperial College (Department of Epidemiology and Public Health) pod przewodnictwem Dr Jarsa Larupa. Naukowcy potwierdzili, że hałasy podnoszą ciśnienie krwi także wtedy, kiedy nie zdołają obudzić śpiącej osoby. Dlatego przebywając w hałasie możemy być nieustannie zestresowani w ogóle nie zdając sobie sprawy z tego, co rzeczywiście powoduje ten stan. W rezultacie hałas może prowadzić także do zaburzeń i chorób psychicznych wynikających z utrzymywania organizmu w stanie stałego napięcia, od którego w naszym głośnym świecie bardzo trudno jest się uwolnić.
Do zbliżonych wniosków prowadzą wyniki badań stanowiące podstawę raportu Światowej Organizacji Zdrowia na temat zanieczyszczenia hałasem opublikowanym w 2018 roku (WHO Environmental Noise Guidelines for the European Region), którego autorzy z równą powagą podchodzą do wszechobecnego hałasu komunikacyjnego, co do drażniących, wszechobecnych prywatnych urządzeń służących do zabawy i rozrywki. Nawet one, użytkowane w nadmiarze, mogą spowodować poważne szkody ze względu na to, że poziom głośności dźwięku, który uruchamia szkodliwe zmiany w organizmie jest zaskakująco niski.
Tę kwestię przebadał wiele lat wcześniej polski uczony profesor Zbigniew Witold Engel z Akademii Górniczo-Hutniczej, który ustalił, że już dźwięki na poziomie 35-70 dB wpływają ujemnie na organizm przeciążając między innymi układ nerwowy, obniżając ostrość wzroku, odbierając możliwość zdrowego snu czy innych form wypoczynku w ciągu doby. Hałasy w zakresie 70-85 dB redukują wydajność pracy, niszczą słuch, powodują migreny, a zawarte w przedziale 90-130 dB są dla człowieka niebezpieczne, przekładając się między innymi na choroby układu krążenia, układu pokarmowego. A tak głośno, jak jest w obecnych czasach, nie było jeszcze nigdy dotychczas w historii świata, gdyż dopiero w ostatnich dekadach powszechny dostęp do setek urządzeń wytwarzających głośne dźwięki stał się faktem, a co za tym idzie hałas, w coraz większym i większym stopniu, przejmuje kontrolę nad naszą codziennością.
Niestety wiedza na temat szkodliwości hałasu nie jest powszechna. Lekarze – za wyjątkiem specjalistów medycyny pracy, doskonale zorientowanych co do tego, że hałas może prowadzić do poważnych chorób, wciąż rzadko diagnozują przyczyny różnorodnych dolegliwości uwzględniając takie czynniki jak zamieszkanie pacjenta przy ruchliwej szosie albo w otoczeniu bardzo hałaśliwych sąsiadów. Aby zmieniać ten stan rzeczy i zwiększać ogólny poziom wiedzy o szkodliwości hałasu ustanowiono Międzynarodowy Dzień Świadomości Zagrożenia Hałasem obchodzony co roku 25 kwietnia.
Agnieszka Kantaruk
NOTA BIO: Autorka jest dziennikarką i fotoreporterką. W przeszłości związana przez wiele lat z redakcją „Dziennika Polskiego”. Stała współpracowniczka agencji fotograficznej BE&W. Obecnie zbiera materiały do reporterskiej książki na temat zanieczyszczenia hałasem w Polsce i popularyzuje to zagadnienie we współpracy z organizacjami pozarządowymi.
Linki:
Environmental Noise Guidelines for the European Region (2018)
Dzień Ziemi jest świetną okazją, by politycy i partie mogli zaprezentować się z ekologicznej strony. Sami oceńcie, jak to wypadło w tym roku w polskiej polityce. Kolejność alfabetyczna.
Konfederacja
Raczej nie spodziewaliśmy się, że Konfederacja cokolwiek napisze z okazji „lewackiego” święta Dnia Ziemi. Ale pomyliliśmy się 😉
Konfederacja poświęciła dziś sporo energii na zorganizowanie konferencji w sprawie rozbieranej obecnie elektrowni węglowej w Ostrołęce. Oczywiście nie po to, by świętować zakończenie tego szkodliwego dla klimatu projektu, ale po to, by wytykać PiSowi marnotrawstwo publicznych pieniędzy (słusznie) oraz uległość wobec polityki klimatycznej UE.
Tak więc Dzień Ziemi w Konfederacji „zaliczony” – obroną polskiego węgla i sprzeciwem wobec polityki klimatycznej.
Lewica zaprezentowała dziś ( i nie tylko dziś) bardzo proekologiczne oblicze. Zarówno na oficjalnym profilu, jak i na profilach posłów, posłanek, lewicowych działaczy i młodzieżówek partii były dziś liczne posty o tematyce eko. Na oficjalnym profilu Lewica zaprezentowała konkretne propozycje, które przyczynią się do sprawiedliwej, zielonej transformacji:
Zakaz importu węgla kamiennego
Osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r.
Program likwidacji ubóstwa energetycznego do 2030 r.
8 mld zł rocznie na inwestycje w zieloną energię
Przyspieszenie realizacji programu “Czyste Powietrze”
Rzetelna edukacja klimatyczna
Fundusz Dzikiej Przyrody
Zwiększenie środków na program wspierania małej retencji
10% lasów w Polsce wolnych od ingerencji człowieka
Wiosna Biedronia zachęcała za to do podjęcia challengu #WiosnaBezMięsa To wyzwanie podjął także sam Robert Biedroń!
Za to Razem postawiło na promocję atomu jako backupu dla OZE, niezbędnego według nich dla dekarbonizacji. Razem przywołuje w tej sprawie stanowisko Polskiej Akademii Nauk.
Co to ma wspólnego z Dniem Ziemi? Otóż Szymon Hołownia bardzo docenia ekologiczne propozycje tego kandydata, dotyczące m.in. zazielenienia miasta, zmniejszania zanieczyszczeń powietrza, rozwoju OZE, transportu publicznego czy ochrony jerzyków, żeby zwalczały komary. Według słów Hołowni, Konrad Fijołek będzie zielonym prezydentem miasta.
Natomiast think tank Polski 2050 przypomniał dziś o programie „Polska na Zielonym Szlaku”.
Z kolei ruch społeczny Polska 2050 w całej Polsce organizował różnego rodzaju akcje pro-eko z okazji Dnia Ziemi, takie jak ekospacery połączone ze sprzątaniem czy rozdawanie sadzonek drzewek.
Polskie Stronnictwo Ludowe
Ogólniki. Tak najkrócej można streścić post Władysława Kosiniaka-Kamysza czy regionalnego oddziału PSL, udostępniony potem na głównym profilu PSL. Chcielibyśmy konkretów, przede wszystkim informacji, czy PSL przestanie bronić hodowli przemysłowych.
Prawo i Sprawiedliwość
Na oficjalnych profilach PiS na Twitterze i FB nie znaleźliśmy żadnej wzmianki o Dniu Ziemi. Temat ten wyraźnie został potraktowany jako poboczny.
Zdaje się, że dzisiaj tylko Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz prezydent Duda zajmowali się tym tematem. Ministerstwo Klimatu skupiło się na edukacji, prezentując lekcjezklimatem.pl dla uczniów – to wartościowa, merytoryczna propozycja, polecamy.
Natomiast prezydent Andrzej Duda bierze udział w szczycie klimatycznym zorganizowanym przez prezydenta USA j.Bidena – jutro ocenimy, jak wypadnie. (Edit.: Już wiemy, że wypadł źle, chwaląc się między innymi wynegocjowaniem z górnikami zamykania kopalń do 2049 r. Młodzieżowy Strajk Klimatyczny napisał o tym tak. )
Zieloni (Partia Zieloni) – tu bez zaskoczenia: Partia Zieloni była i jest proekologiczna i podkreśla to przy każdej okazji. Dziś był więc zarówno ogólny post na profilu
Już tylko do najbliższego poniedziałku (19 kwietnia) trwają unijne konsultacje kluczowego także dla polskich lasów dokumentu – Europejskiej Strategii Leśnej.
Biorąc udział w konsultacjach możemy zadecydować, jak będą chronione polskie puszcze i lasy, jaka będzie polityka Unii Europejskiej w tym względzie. Czy będziemy się cieszyć starymi, pięknymi i bioróżnorodnymi puszczami, czy pozostaną nam tylko monokulturowe leśne plantacje oraz całoroczny ryk pił i maszyn leśnych, a drzewo z polskich lasów będzie spalane w elektrowniach? Czy Puszcze Białowieska i Karpacka, ale także inne cenne ekosystemy będą właściwie chronione, także w perspektywie zmian klimatycznych?
Teraz wszyscy obywatele Unii Europejskiej mogą wyrazić swoje zdanie w tej sprawie. Wystarczy wejść na stronę konsultacji: https://ec.europa.eu/…/12674…/public-consultation;Następnie zalogować się (istnieje także możliwość logowania przez konta Fb lub Google). Ze względu na dość szczegółowy charakter pytań, warto zmienić język ankiety na polski. Pierwsza, obowiązkowa część ankiety zajmie nam około 15 minut. Warto także wypełnić drugą jej część, ze względu na zawartą w niej problematykę związaną m.in. z ochroną bioróżnorodności. W przypadku braku wiedzy można odpowiadać „nie wiem”. A dla osób szczególnie zainteresowanych ochroną leśnych ekosystemów istnieje możliwość zgłaszania dodatkowych uwag i pomysłów do każdego pytania. Na zakończenie ankiety należy wcisnąć przycisk „wyślij”.
Ptaków jest coraz mniej i nie jest to niestety prima aprilis. 1 kwietnia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Ptaków, warto zainteresować się skrzydlatymi istotami, bo nie ma lepszych ambasadorów dzikiej przyrody. Przy odrobinie uważności wprowadzą nas w swój fascynujący świat.
Trudno w mieście…
Przyleciały już szpaki, są już pierwsze pokrzewki, radośnie hałasują – wędrujące do swoich miejsc lęgowych – zięby, w oddali słychać żurawi klangor, a kosy i śpiewaki urządzają wieczorne i poranne koncerty. W ptasim świecie trwa w najlepsze wiosenne poruszenie.
Niektóre z ptaków chciałyby nawet koło nas zamieszkać. My jednak robimy wszystko, by im to utrudnić. Częściowo wynika to z naszej nieznajomości ich potrzeb, ale często robimy to celowo. Nie zdajemy sobie na przykład sprawy, że „zielone dywany” w naszych ogrodach, to mało atrakcyjne miejsce dla większości skrzydlatych gatunków. A w okresie lęgowym – wręcz śmiertelna pułapka dla podlotów, które gnane instynktem opuszczają gniazdo, zanim staną się wytrawnymi lotnikami. Gdy na takim wypielęgnowanym trawniku króluje jeszcze nasz kot lub pies, życie skrzydlatego pechowca bywa bardzo krótkie. Ewolucja nie przewidziała, że pod gniazdami kopciuszków, pleszek i muchołówek będą królować zielone lub betonowe „lotniska” zamiast gęstej trawy, zarośli i krzewów, gdzie młody ptak mógłby w ukryciu czekać na pokarm od opiekujących się nim wciąż rodziców.
Wiele gatunków wręcz prześladujemy. Wiosenno-letnie remonty często wiążą się ze zniszczeniem lęgów i dramatycznymi doniesieniami o zamurowywanych lub uwięzionych ptakach. To w miastach znalazł namiastkę skalnego ekosystemu, znany prawie wszystkim gołąb miejski, kuzyn gołębia skalnego. Ten bardzo spokojny (nieprzypadkowo mówimy przecież o gołąbku pokoju) i jednocześnie wyjątkowo towarzyski ptak, również nie cieszy się sympatią wielu ludzi. Obrzucany epitetami („latający szczur”), jest oskarżany o brud. Ale czy jest gatunek bardziej zasługujący na miano „brudasa” niż człowiek? Czy to gołębie zanieczyściły glebę, lasy, rzeki, jeziora, morza i oceany?
Po chodnikach i trawnikach chodzą kawki, o tej porze roku zawsze parami. Czy te inteligentne ptaki znajdą w tym roku miejsce na lęgi? Czy ktoś nie zamuruje lub nie zasłoni wlotu do stropodachu, gdzie mogłyby wychować swoje pisklęta. A co z jerzykami, mistrzami szybkości? One zmagają się z podobnymi problemami w mieście. Wycinane krzewy i koszone trawniki to z kolei problem dla pospolitego kiedyś wróbla, który znajdował w nich schronienie i pokarm. Dzisiaj sterylny świat nie oferuje im zbyt wiele, nic dziwnego, że stopniowo ten synantropijny gatunek zanika. Może nie da się już żyć przy człowieku? Nie zależy nam już na ptasim porannym świergocie i wieczornych trelach? Co w zamian? Słuchawki…?
Trudno na wsi…
Także na wsiach i polach ptaki mają coraz mniej dogodnych miejsc do życia. Intensywne, wysokotowarowe rolnictwo nie przewiduje obecności ptaków. Owady są przecież niszczone chemią. Śpiew skowronka czy trznadla staje się rzadkością. Rolnicze monokultury są odpowiedzialne za drastyczny spadek populacji ptaków krajobrazu rolniczego. Zmeliorowane łąki, sterylne, odchwaszczone pola, pozbawione oczek wodnych, miedz i śródpolnych zalesień czy nawet pojedynczych drzew – to nie są miejsca sprzyjające ptasiemu życiu. Zniknęły więc wszędobylskie kiedyś kuropatwy, rzadkością są przepiórki, nie usłyszymy już też w wielu rejonach turkawki czy derkacza. Brak starych dziuplastych drzew, bezmyślnie usuwanych w dobie mechanizacji wszelkich prac, spadek populacji dużych owadów sprawiają, że skrajnie nieliczna stała się w Polsce kraska, dramatyczny spadki zanotowały także pójdźki i płomykówki, i tylko szczęśliwcy usłyszą lub zobaczą lelka kozodoja. Polska wieś się zmienia i jest w niej coraz mniej miejsca dla tak powszechnych kiedyś gatunków, jak jaskółki – dymówki i oknówki. Zagrożone stały się nawet gawrony, przeganiane z miejskich parków i wiejskich siedlisk. Przed jeszcze większym wyzwaniem stają większe drapieżniki, bo na polach i łąkach jest coraz trudniej o pokarm, jaszczurki, węże, a nawet o gryzonie. Nie jest więc przypadkiem zmniejszająca się populacja błotników czy orlików. Nawet mało wybredne bociany mają coraz większe problemy z wykarmieniem swoich piskląt. Wyregulowane rzeki i brak wiosennych, okresowych powodzi, nawadniających okoliczne łąki, załamały populacje wielu gatunków terenów podmokłych. Nie zobaczymy już ich w większości kraju, nawet bardzo pospolita kiedyś czajka stała się rarytasem.
Jest koniec marca, a wciąż trwa ogławianie i wycinanie drzew w miastach. Grzywacze już przygotowują się do lęgów, może wybrały drzewo, które teraz ktoś zamienia na drewno do kominka? W lasach wycinki trwają cały rok, nawet w najcenniejszych przyrodniczo ekosystemach. Ile lęgów zakończy się z tego powodu niepowodzeniem? Lasy gospodarcze to nie jest wymarzone miejsce do życia dla głuszca czy jarząbka, nie odnajdzie się w nich też bocian czarny.
Dlaczego zabija się ptaki dla przyjemności?
Mimo spadków populacji większości gatunków, wciąż poluje sięw Polsce na ptaki. To niewybaczalne w czasach, gdy nie musimy tego robić, by zdobyć pokarm. Ptaki powinny nas cieszyć swoją obecnością, a nie być obiektem chorej fascynacji zabijaniem. Czy człowieka żyjącego w XXI wieku nie stać na większą wielkoduszność względem istot, które nawet nie mogą się bronić? Wiele z gatunków ptaków łownych przeżywa ciężką i nie pozbawioną zagrożeń (także ze strony myśliwych z innych krajów) podróż z zimowisk. Dlaczego ich życie ma się kończyć, bo ktoś lubi sobie postrzelać? Czy to jest etyczne? Szczególnie, gdy giną wtedy gatunki skrajnie zagrożone?
Dla wielu gatunków dużym problem są również zmiany klimatyczne, które zaburzają funkcjonowanie wykształconych przez miliony lat ewolucji ekosystemów. Nie dodawajmy im czynników, które postawią pod znakiem zapytania ich przetrwanie. Myślistwo jest jednym z nich, dlatego Ekowyborca apeluje o wspieranie kampanii Niech Żyją! prowadzonej przez koalicję organizacji pozarządowych, której celem jest zaprzestanie polowania na 13 gatunków dzikich ptaków znajdujących się na liście zwierząt łownych. Wystarczy do tego jeden podpis ministra środowiska – nie potrzeba nawet zmian ustawowych. Każdy może pomóc, wspierając kampanię i podpisując petycję.
Pomaganie przez zaniechanie
Rozejrzyjmy się dookoła, zauważmy ptasich sąsiadów, którzy jeszcze nam towarzyszą i zastanówmy się, jak możemy im ułatwić nieco życie. Może na początek przez zaniechanie. Nie wycinajmy starych dziuplastych drzew, nie wykaszajmy wszystkiego do gołej ziemi, szczególnie w okresach lęgowych. A ten zaczyna się bardzo wcześnie, bo ptaki wcześniej uważnie sprawdzają miejsca, w których przystąpią do lęgów. Niepokojone, zrezygnują z budowy gniazda lub opuszczą lęg. Nie prześladujmy „chwastów”, bo jesienią są spiżarnią dla kolorowych szczygłów, dzwońców, czyży i sikor. Odpocznijmy więc na chwilę, odpuśćmy sobie porządkowanie każdego centymetra otaczającej nas przestrzeni. W zamian posłuchajmy pięknych ptasich głosów, a w kwietniu, gdy drzewa i krzewy nie mają jeszcze liści, możemy wiele z tych śpiewaków zobaczyć. Zajęte przygotowaniami do lęgów są bardzo aktywne i stanowią wdzięczny obiekt obserwacji. A w wolnych chwilach przeczytajmy także, jak żyje się dzisiaj ptakom w Polsce i dlaczego są zagrożone. I zastanówmy się, dlaczego nie ma już w Polsce dropi, praktycznie zniknęły cietrzewie, dlaczego nie chcą już się gnieździć bataliony, a lista gatunków, które wkrótce będziemy znali już tylko ze zdjęć i filmów jest coraz dłuższa. A potem zadbajmy o tych skrzydlatych sąsiadów, którzy nas jeszcze nie porzucili, mimo naszego gatunkowego egoizmu.
Tak zatytułował swój artykuł dla spiegel.de Heiner Hoffmann piszący z Nairobi o procesie wytoczonym brytyjsko – kenijskiej firmie agrarnej Kakuzi, głównie przez pracujące tam kobiety. Artykuł powstał w ramach projektu Globalne Społeczeństwo, w którym reporterzy z Azji, Afryki, Ameryki Łacińskiej i Europy informują o niesprawiedliwości w zglobalizowanym świecie, wyzwaniach społeczno-politycznych i zrównoważonym rozwoju. Reportaże, analizy, serie zdjęć, filmy wideo i podcasty ukazują się w dziale zagranicznym SPIEGEL. Projekt jest długoterminowy i będzie wspierany przez Fundację Billa i Melindy Gatesów (BMGF) przez trzy lata.
Firmie Kakuzi zarzuca się od lat poważne łamanie praw człowieka, dokumenty sądowe mówią o najpoważniejszych zarzutach dotyczących łamania praw człowieka: gwałty, napaści, a nawet nieumyślne spowodowanie śmierci, zarzuty o których wielokrotnie pisano w mediach, lecz bez konsekwecji. Do teraz – jak pisze autor. Kilka nieustraszonych ofiar pozwało głównego udziałowca grupy Camellia PLC do sądu w Wielkiej Brytanii i to z sukcesem ponieważ kilka tygodni temu firma zgodziła się zapłacić milionową kwotę, zawierając ugodę pozasądową z osobami poszkodowanymi. nie czekając na wyrok sądowy i ” bez uznania winy”. Kakuzi – dziedzictwo kolonialne z przełomu XIX i XX wieku, korporacja założona przez białych osadników na północ od stolicy Kenii, na żyznych ziemiach, na których na wielkich obszarach uprawia się przede wszystkim „super owoc” awokado i orzechy makadamia, których sprzedaż ciągle rośnie. Wydawałoby się, że to znakomite czasy dla takich firm. Gdyby nie Mariam Wanja, lat 68, która sama pracowała w Kakuzi, podobnie jak jej matka i matka jej matki i w związku z tym nie chce narażać na to własnych dzieci i wraz z innymi skierowała sprawę z zarzutem zaniedbania do sądu w Wielkiej Brytanii, gdzie swoją siedzibę ma główny udziałowiec Camellia PLC. W lutym Mariam Wanja dowiedziała się, że:” Camellia zgodziła się zapłacić 4,6 mln funtów odszkodowania dla prawie 80 kenijskich ofiar. „ „Nasza walka zmieniła sposób, w jaki patrzymy na kobiety w tym miejscu. Na początku mężczyźni mówili mi: Robicie tylko bałagan. Teraz sami przychodzą do mnie i proszą o pomoc” mówiła reporterom Wanja. Autor pisze w o spotkaniu grupy »AAA & Others« z reporterami spiegel.de, w tajnym miejscu z powodu bezpieczeństwa, Z tego samego względu tożsamość poszkodowanych w postępowaniu sądowym była utajniona. Spiegel postanowił dać im imiona, nawet jak nie są prawdziwe. Heiner Hoffmann opisuje w swoim artykule tylko trzy przypadki ofiar z łącznie 79, które pozwały Kakuzi do sądu za rzekome łamanie praw człowieka, dzięki pomocy Mariam Wanja i organizację praw człowieka Ndula Resource Center, Kenya Human Rights Commission i SOMO.
Muthoni. Muthoni, którą ucieszył wynik postępowania w Wielkiej Brytanii opowiedziała o gwałcie, w wyniku którego jest nosicielką wirusa HIV. Przez trzy dni się nie kąpała, żeby zachować dowody w postaci spermy w ciele, dla śledztwa. Ale policji nie interesowały dowody. Od strażnika, który ją zgwałcił usłyszała: ” Chcesz tu kraść? Dziś zobaczysz, co dzieje się z kobietami takimi jak ty” Zbierała drewno na opał w lesie rejonie Kakuzi.
Grace. Grace chciała tylko pozbierać liście na potrzeby tradycyjnej medycyny gdy spotkała strażnika Kakuzi. Chciał ją zgwałcić, ale udało jej się ucieć. Wykręcił jej tak ręce, że że kilka tygodni nie mogła nimi ruszać. Proces sądowy dodał jej odwagi. Jak powiedziała: „Teraz boją się nas ludzie z ochrony. Ponieważ wszystkie kobiety wiedzą, że mogą zgłaszać takie przypadki. Razem, jesteśmy silniejsi niż oni.” Pieniądze z odszkodowania chce przeznaczyć na otwarcie własnej firmy.
Caroline. Caroline dopiero w kostnicy zdała sobie sprawę z tego, że jej ponad 20 letni syn, który chciał tylko pozbierać drewno na opał, nie żyje. Został pobity na śmierć przez strażników Kakuzi, podejrzany o kradzież awokado. Jak twierdzi Caroline: ” Zazwyczaj płaci się ochronie, przekupuje się ich. Następnie przepuszczają cię. Ale w niektóre dni jest ich zbyt wielu, aby każdy mógł coś dostać” Pieniądze co prawda nie zwrócą życia jej syna, ale jak powiedziała Caroline, może mogła się przyczynić do tego, że „żadna inna matka nie będzie musiała już nigdy więcej odczuwać tego bólu.” Caroline była centralną sprawą w postępowaniu przed brytyjskim High Court of Justice.
Niestety proces sądowy, jak zauważa autor nie rozwiązuje głębszego problemu, który stoi za tym wszystkim: problemu wysiedlenia. Tam, gdzie Kakuzi uprawia teraz awokado i miejscowi potajemnie zbierają drewno i liście, wcześniej stały ich domy, a ludzie żyli z rolnictwa na własne potrzeby. Do czasów, kiedy wraz z kolonializmem pojawili się tam w latach 40 -tych biali osadnicy, którzy najpierw zabrali część zwierząt, potem wszystkie, a na końcu spalili ich chaty zmuszając ich do ucieczki w jałowe góry. Żyją tam do dzisiaj, ponieważ nigdy nie dostali nowej ziemi ani odszkodowania. „Na dole, na równinach mieliśmy wszystko. Tu na górze nie możemy prawie nic uprawiać. Kolonializm tutaj nigdy się nie skończył.” powiedziała jedna ze starszych kobiet, dodając: „Chcę powiedzieć wam Europejczykom, nasza krew jest na waszych awokado.” ponieważ z powodu trudnych warunków życia jej córka poroniła, a synowie uciekli do Nairobi i zostali przestępcami. Na pytania redakcji spiegel, jak pisze Hoffmann, koncern Kakuzi odpowiedział ostrym mailem, pisząc, że to bardzo poważne zarzuty dotyczące przestępstw kryminalnych „które nie powinny być przez nikogo lekceważone”, że większość z tych spraw nigdy nie została zgłoszona kenijskim organom śledczym, i dodając, że sam Kakuzi nie brał udziału w postępowaniu w Wielkiej Brytanii, dlatego też firma sama przekazała wszystkie zarzuty Prokuratorowi Generalnemu, który wszczął dochodzenie. Dlaczego w ogóle zarzuty w sprawie rzekomego łamania praw człowieka zostały postawione w Wielkiej Brytanii a nie w Kenii? – pyta dziennikarz. Mary Kambo z Kenya Human Rights Commission tłumaczy to wpływami firmy: „Kakuzi może się tu po prostu wykupić, pracują ręka w rękę z władzami. Ważne dokumenty i dowody znikają lub są konfiskowane. Już wystarczająco długo próbowaliśmy rozwiązać problemy w terenie. To nie działa.”
Kaukazi wydało oświadczenie, w którym stwierdza, że po wypadkach przy pracy wypłacane są zawsze odpowiednie odszkodowania, firma nie popiera dyskryminacji a za sprawy gruntów odpowiedzialny jest rząd. Konsekwencje wyciągnęło kilka supermarketów w Wielkiej Brytanii wycofując z asortymentu produkty firmy Kakuzi oczekując wyjaśnienia i reform.
11 marca 2021, trzy dni po ukazaniu się artykułu Heinera Hoffmanna Kakuzi zostało laureatem nagrody Sedex Responsible Business Award za najlepszy program w zakresie zdrowia i bezpieczenstwa / pracy. Na stronie internetowej camelia.plc.uk w informacji o nagrodzie można przeczytać: „Molestowanie seksualne było tematem, od którego większość ludzi stroniła, ale program SHARP stworzył świadomość, uświadamiając nam, czym ono jest, jak je powstrzymać i jak je zgłosić”. Ruth Wanjiku, strażnik Kakuzi.
Opracowała Yola Rybczyńska, korespondentka “Zielonych Wiadomości” w Niemczech
Jak to się stało, że tak chętnie niszczymy inne organizmy? Okradamy się przy tym z niepowtarzalnych wrażeń i bodźców? I wciąż tak brutalnie odtrącamy wyciąganą do nas zieloną dłoń natury? Warto sobie zadać te pytania nie tylko w Dzień Doceniania Chwastów.
Gdy homo sapiens powoli decydował się na bardziej osiadły tryb życia i związaną z tym uprawę roli, zajmował pod nią stopniowo coraz więcej terenów. Zmieniał w ten sposób naturalne ekosystemy – wycinał lasy, osuszał mokradła, by na ich miejsce tworzyć łąki i pola. Największym uznaniem człowieka cieszyły się te rośliny, które mogły być dobrym źródłem pokarmu dla niego i hodowanych zwierząt lub dostarczały mu włókien, z których wytwarzał tkaniny.
Niewielka grupa gatunków, przy wsparciu człowieka, zaczęła powoli dominować w roślinnym świecie. Pszenica, żyto, kukurydza, ryż, owies, proso, sorgo – tymi gatunkami oraz paroma innymi roślinami, człowiek obsiewa od stuleci większość nadających się do uprawy obszarów. Nie zapominajmy jednak, że kiedyś należały one do natury i dzikiej przyrody. Pod wpływem działalności człowieka stopniowo jednak traciły swój naturalny charakter. Zbiorowiska roślinne wykształcone w procesie ewolucji były zastępowane przez takie, których twórcą był człowiek, stąd mówimy o ich antropogenicznym charakterze.
Natura jednak nigdy nie poddaje się łatwo. W tym wypadku postanowiła także wtrącić swoje „trzy grosze”. Na tworzonych przez ludzi polach, przeznaczonych dla wybranych roślin, zaczęli się pojawiać także inni roślinni goście, którzy czuli się równie dobrze w zmienianych przez człowieka ekosystemach. Tak prawdopodobnie zaczęła się historia roślin segetalnych, czyli polnych, które potocznie określamy mianem chwastów.
Dlaczego odtrącamy zieloną dłoń?
W czasach rolnictwa pierwotnego natura miała dużo łatwiej i skrzętnie wykorzystała swoją szansę. Na początku swej rolniczej drogi, skazany na ręczną pracę człowiek, nie był w stanie skutecznie pozbywać się niechcianych intruzów. Można jednak też pokusić się o stwierdzenie, że natura wyciągnęła do nas wtedy swoją zieloną dłoń i także na tym polu (nomen omen) poszła z człowiekiem na współpracę. Miała też dość czasu, by „wprzęgnąć” polne rośliny w swoje ewolucyjne procesy i łańcuchy pokarmowe. Co innego jej pozostało? Wszak człowiek coraz szybciej pozbawiał ją dotychczasowych terenów i ukształtowanych tam w wyniku ewolucji zbiorowisk naturalnych. Zaproponowała więc pewien ekologiczny, dobrosąsiedzki kompromis.
Rośliny synantropijne pojawiły się zresztą nie tylko na polach. Natura dostrzegła też „lukę” w naszym bezpośrednim otoczeniu. W sąsiedztwie ludzkich siedzib, na „zaniedbanych” podwórkach, pod płotami, często w miejscach bogatych w azot, pojawiły się inne „chwasty” – rośliny ruderalne, takie jak pokrzywa czy łopian. Przez bardzo długi czas zarówno rośliny segetalne i ruderalne przeżywały swoje najlepsze dni. Nic dziwnego, że wokół nich natura zbudowała kolejny bioróżnorodny świat, na który składały się skomplikowane powiązania pomiędzy roślinami, owadami czy ptakami.
Człowiek miał jednak inne plany wobec wydartych przyrodzie terenów. Wraz z cywilizacyjnym rozwojem, wyposażony w kolejne narzędzia, idee, a przede wszystkim herbicydy, wypowiedział naturze totalną wojnę i nie zamierzał iść z nią na żadne kompromisy. Intensywne, monokulturowe rolnictwo, wsparte przemysłem chemicznym oznaczało smutny koniec dla wielu gatunków, które przystosowały się do życia obok człowieka. Pewien rozdział pisany wspólnie przez człowieka i naturę kończy się dzisiaj na naszych oczach. Wymierają rośliny polne i te przydomowe. Nie chcemy już pokrzyw i innych chwastów. Zapominamy jednak, że z tymi roślinami związały swe losy bardzo liczne gatunki zwierząt, ptaków i owadów. Zachwycamy się wdziękiem motyli, ale czy zdajemy sobie na przykład sprawę, że rusałki, jedne z największych i najpiękniejszych przedstawicieli tej grupy zwierząt, potrzebują tzw. „chwastów” do rozmnażania? Ich gąsienice, szczególnie pokrzywników i pawików, wprost uwielbiają pokrzywy, zjadając je z ogromnym smakiem. Nie pogardzą nimi również admirały, ceiki, kratowce i osetniki. Ten ostatni gatunek na żłobki dla swoich maluchów wybiera także ostrożenie, osty i popłochy!
Polne rośliny zagrożone
Zdaniem autorów opracowania „Zagrożone chwasty polne Opolszczyzny i ich ochrona” (1) najmocniej na wyginięcie są narażone „ grupy chwastów związanych z tradycyjnymi uprawami, zanikającymi obecnie lub prowadzonymi zupełnie innymi metodami, np. uprawami lnu”. Do gatunków wymarłych zalicza się już np. kaniankę lnową oraz lnicznika właściwego. Wydłuża się także lista chwastów polnych zagrożonych wyginięciem na terenie Polski lub poszczególnych jej regionów. Są na niej m.in.: miłek szkarłatny i letni, włóczydło polne, krowiziół zbożowy, czarnuszka polna, czyściec polny, jaskier polny, kurzyślad błękitny, kąkol polny, stokłosa żytnia czy złoć łąkowa – czytamy w wydawnictwie Klubu Przyrodników (2). Tym samym nieodwracalnie tracimy kolorowy świat, który niektórzy z nas znają ze swojego dzieciństwa.
Dlaczego polne chwast giną? Przyczyn jest wiele, za najważniejsze uważa się nadmierne zakwaszanie lub ich alkalizację, nawożenie, chemizację i zmianę stosunków wodnych. Ogromny wpływ na ich zanik ma także likwidacja zadrzewień śródpolnych, oczek wodnych i terenów podmokłych. Kolejnym problemem jest niewłaściwe wykorzystanie gnojowicy i ścieków oraz składowania odpadów rolnych, skutkujące często ekspansją gatunków obcych.
Zanik roślin polnych i ich zbiorowisk oznacza, że tracą swoje siedliska i źródła pokarmu także bardzo liczne gatunki owadów, ptaków i innych zwierząt. Potwierdzają to wieloletnie badania. Obserwowane powszechnie w ostatnich dziesięcioleciach wymieranie wielu grup zwierząt, np. ptaków, najszybciej postępuje właśnie w krajobrazie rolniczym, który w coraz mniejszym stopniu przypomina ten znany nam sprzed lat.
Chwasty jak wilki i nietoperze?
Większość z nas wciąż nie rozumie, że chwasty nie tylko można, ale i należy chronić. Autorzy publikacji Klubu Przyrodników zwracają uwagę, że „ niewiele zagadnień dotyczących ochrony przyrody budzi większe zdziwienie w tzw. szerokich kręgach społeczeństwa niż „ochrona chwastów”. Przez wieki przyzwyczailiśmy się chwasty tępić, opryskiwać, wyrywać, wycinać, wykopywać, palić i niszczyć na sto innych sposobów.” (1) Wciąż portale internetowe i poradniki ogrodnicze są pełne informacji o tym, jak pozbyć się chwastów, a półki ogrodniczych sklepów uginają się od chemii, która ma nam w tym pomóc.
Czy jest szansa, by nasze podejście do chwastów się zmieniło? Bardzo istotna jest tutaj edukacja, być może wtedy zaczniemy przychylniej na nie patrzeć, dostrzegając ich ważną rolę w ekosystemie polnym, poczynając od kwestii równowagi biologicznej gleby po skomplikowane i różnorodne relacje ze światem zwierzęcym. Autorzy publikacji o ochronie chwastów słusznie zwracają uwagę, że jeszcze nie tak dawno w oczach opinii społecznej równie wielkie emocje wywoływała ochrona nietoperzy, ptaków drapieżnych czy wilków. To się jednak zmieniło i dzisiaj coraz mniej ludzi kwestionuje taką potrzebę.
Pewną nadzieję dla ochrony chwastów jest stopniowy rozwój gospodarstw ekologicznych, w których ograniczanie zachwaszczenia odbywa się bez użycia chemii i polega na właściwym doborze roślin, ściółkowaniu upraw czy siew roślin zacieniających (3).
Wciąż jednak liczba takich gospodarstw nie jest wystarczająca, a na forum unijnym toczone są kolejne batalie o bardziej proekologiczne polityki rolne w krajach Unii Europejskiej. Silne lobby rolnictwa wieloobszarowego i niska świadomość rolników sprawiają jednak, że wciąż nie widać tutaj znaczącego przełomu i polityki rolnośrodowiskowe nie sprzyjają zachowaniu bioróżnorodności. Przeciwnicy bardziej ekologicznych praktyk rolnych podnoszą m.in. kwestię kosztów, ale autorzy opracowania (1) słusznie pytają, czy „czasem koszty ochrony przedchwastami, zakupu środków chemicznych, paliwa, maszyn, wreszcie niszczenie kilku,a czasem kilkunastu procent zasiewów podczas przejazdów maszyn, zawsze i wszędziewystarczająco kompensuje potencjalne straty związane z zachwaszczeniem?” Możemy mieć tylko nadzieję, że dominujący dotychczas w rolnictwie trend, w obliczu zagrożeń klimatycznych, zdrowotnych i środowiskowych, ulegnie jednak zmianie i nastąpi chociaż częściowy powrót do tradycyjnych metod uprawy, co będzie wiązało się ze zdecydowanie mniejszą presją na ekosystemy polne i sprzyjać będzie utrzymaniu ich bioróżnorodności, także w postaci roślin polnych. Monokulturowe, wielkoobszarowe i intensywne rolnictwo z pewnością nam tego nie zapewni.
Betonowy ogródek i zielona pustynia – nasza nowa „estetyka”
A co możemy zrobić my sami? Na początku należy sobie zadać pytanie, czy mamy w swoich przydomowych ogrodach np. pokrzywy i osty, może bylice, wykę lub rdest ptasi? I wiele innych przydomowych roślin, tzw. synantropów. Jeśli nie, to czy na pewno kochamy przyrodę? A może jesteśmy tylko ofiarami wszechogarniającej nasze otoczenie pseudoestetyki, której najczęstszym dzisiaj przykładem jest rząd tui, otoczonych kolorowymi kamyczkami, dumnie prężących się w sąsiedztwie sterylnego trawnika (zielonej pustyni) lub brukowej kostki. Czy na pewno o to chodzi w estetyce? Czy nie jest może tak, że podobnie jak muzykę ludową w wiejskiej przestrzeni kulturowej zastąpiła „poetyka” discopolo, tak samo – naturalne, bioróżnorodne przydomowe ogródki oraz nieużytki zostały wyparte przez kostkę i trawnik? Dokąd zmierzamy w pseudoestetyzacji otaczającej nas przestrzeni? Czy takie są nasze naturalne potrzeby, czy może ulegamy wpływowi społecznemu i naszej wąsko pojmowanej wygodzie?
Dlaczego kochamy „zabetonowane” ogródki i place? Jeśli nie chcemy w naszych ogrodach „chwastów”, to nie chcemy też motyli, ptaków i wielu innych niezwykłych organizmów. Pozbawiamy się wrażeń i bodźców, których nikt inny nam nie dostarczy. Natura cały czas chce z nami współpracować. Podsuwa nam pomysły. My nie chcemy z nich korzystać, wydajemy jej kolejne wojny, poświęcając na to swój cenny czas i z trudem zdobywane środki. Dlaczego jesteśmy wobec niej tacy okrutni? Czego się boimy? Czym jesteśmy zaślepieni?
Czy chwasty to chwasty?
Warto na koniec zwrócić uwagę na jeszcze jeden bardzo ważny aspekt. Jest nim nasz język. Nie ulega żadnym wątpliwościom, że to on decyduje o sposobie w jaki myślimy o świecie, nawet jeśli nie zdajemy sobie z tego sprawy, uważając wręcz przeciwnie, że w pełni kontrolujemy to, co powstaje w naszym mózgu. Pamiętajmy jednak, że w słowach zawarte są też emocje, niektóre z nich są dla nas nacechowanych pozytywnie, inne przynoszą negatywne skojarzenia. To przykre, że tak wiele słów opisujących świat dzikiej przyrody jest obarczony negatywnymi konotacjami. Wynika to z historii kształtowania się języka m.in. w relacji do naszych zachowań i stawianych sobie celów. Dzisiaj to przez te słowa wciąż „patrzymy” na otaczający nas świat przyrody. Paradoksem jest przecież, że pod takimi pojęciami jak jak „chwast”, „szkodnik” czy „zielsko” kryją się dzisiaj niejednokrotnie gatunki wyjątkowo cenne dla ekosystemów lub wręcz ginące. Ale są one stygmatyzowane tymi określeniami, pozwalającymi wyłączyć naszą empatię względem nich. Dzięki temu możemy bez żalu je prześladować i niszczyć. Ten negatywny aspekt języka, jego wpływu na nasze zachowania, dostrzegli też sami językoznawcy, którzy badają go w ramach dyscypliny określanej mianem ekologii językoznawczej (4), zadając sobie m.in. pytanie, czy sposób mówienia o przyrodzie nie przyczynia się do pogarszania jej stanu? Taki antropocentryczny i deprecjonujący naturę język jest niestety powielany w procesach edukacyjnych – wystarczy sięgnąć do szkolnych podręczników – a następnie zaś utrwalany w legislacji i żargonach administracyjnych, by wreszcie przenikać do powszechnej świadomości, która zupełnie bezrefleksyjnie opisuje i interpretuje świat. Chwastem jest już nie tylko roślina, która nam się z jakiś względów nie podoba, ale także „zwierzę, niepożądane z punktu widzenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą – rolnika czy leśnika, a nawet rybaka, konkurujące z gatunkami stanowiącymi plon, czy przedmiot uprawy lub hodowli”. (1)
Gdy więc znów sięgniemy po szpadel, opryskiwacz czy kosiarkę, zastanówmy się przez chwilę, czy chwasty to naprawdę chwasty?
Gdy pada słowo – las, przeciętny Polak myśli – leśnik. Ten związek widać nawet w kalendarzu – Międzynarodowy Dzień Lasów obchodzimy 21 marca, a już 5 kwietnia świętujemy Dzień Leśnika i Drzewiarza. Państwo to ja – miał rzec Król Słońce Ludwik XIV. Trudno nie odnieść wrażenia, że polscy leśnicy z kolei uparcie powtarzają: polskie lasy to my! I nikt nie ma do tych lasów najmniejszych praw, bo też nikt inny nie umiłował lasu tak mocno jak oni. Ale jaki las kochają leśnicy? I czy nie jest to czasami przede wszystkim miłość do pochodzącego z lasu drewna? A może jest jakaś szansa na to, by polscy leśnicy podzielili się lasami z innymi ludźmi, a przede wszystkim z dziką przyrodą, pozwalając jej na nieskrępowany gospodarką leśną naturalny rozwój?
Drogowe Lasy Państwowe
Na początek zaglądamy na stronę bieszczadzkiego Nadleśnictwa Stuposiany. To tutaj znajduje się znane już niemal w całej Polsce wydzielenie 219A, które przed piłami leśników starają się od stycznia chronić Wilczyce. Czytamy na niej, że „(…)dobry leśnik powinien posiadać szeroką wiedzę z wielu dziedzin nauki, tj. znać nie tylko wszystkie gatunki zwierząt, roślin czy grzybów zasiedlających tereny, w których pracuje, ale też być specjalistą w ochronie przyrody, meteorologii, geodezji, geografii czy budownictwa.” Z całą pewnością polscy leśnicy znają się na budowie dróg. „Na przestrzeni ostatnich kilku lat obserwujemy wyraźny wzrost zagęszczenia sieci dróg leśnych oraz ich masowe asfaltowanie”- zauważa Sylwia Szczutkowska w tekście„O reformie lasów mówimy poważnie”w czerwcowym wydaniu miesięcznika Dzikie Życie, w dużej części poświęconego lasom. A konsekwencje fragmentacji ekosystemów leśnych przez powstające drogi są dla przyrody bardzo znaczące i powinny być wszystkim leśnikom bardzo dobrze znane. Zwiększają one m.in. ryzyko kolizji i śmiertelność zwierząt, przyczyniają się do ekspansji gatunków inwazyjnych, a także niosą ze sobą wzrost zagrożenia pożarowego. Tym bardziej, że część takich dróg jest udostępniana do ruchu publicznego. Tak było z biegnącą w Puszczy Białowieskiej drogą narewkowską, na którą Lasy Państwowe przeznaczyły 12 mln złotych. Dysponując nadwyżką środków, instytucja ta nie szczędzi też pieniędzy na budowę i modernizację dróg samorządowych. W 2019 r. Lasy przeznaczyły na wsparcie lokalnych samorządów w sumie aż 159 mln zł – czytamy w Dzikim Życiu. Dość dziwnym trafem większość takich inwestycji lokowanych jest w miejscach, gdzie ewidentnie istnieją konflikty na linii gospodarka leśna – ochrona przyrody. To rodzi pytanie, jaki jest prawdziwy cel takich działań i czy nie jest nim tak naprawdę budowanie lokalnego wsparcia na terenach, na których gospodarka leśna powinna być maksymalnie ograniczana ze względu na cenne siedliska przyrodnicze? Dla zobrazowania skali finansowego zaangażowania Lasów w tego typu inicjatywy, warto zauważyć, że w tym samym czasie ich wsparcie dla wszystkich parków narodowych było wielokrotne mniejsze i wyniosło 28 mln zł.
Jak długo jeszcze w lasach będą śpiewać ptaki?
Wracamy ponownie na stronę bieszczadzkiego nadleśnictwa, które informuje nas, że „leśnik często zaczyna pracę wraz ze śpiewem pierwszych ptaków, a kończy, gdy słońce zachodzi już za horyzont.” A trzeba przyznać, że ptaki nie mają dzisiaj z leśnikami łatwo, bo masowe wycinki trwają w polskich lasach także w okresie ich lęgów. Gospodarka leśna jako jedyna w kraju (sic!) jest zwolniona z ochrony gatunkowej zwierząt, określonych w art. 16 dyrektywy siedliskowej oraz art. 9 dyrektywy ptasiej. Nie pomaga ptakom także powszechne i masowe stosowanie przez leśników oprysków na owady. Nieselektywne insektycydy zabijają bowiem wszystkie bezkręgowce. Co gorsza, pestycydy stosuje się w okresie wychowu przez ptaki piskląt. Pozbawione wystarczającej ilości pokarmu lub narażone na jego skażenie, ptaki mają rzecz jasna o wiele mniejsze szanse na sukces lęgowy. Lasy Państwowe przekonują co prawda o braku szkodliwości stosowanych środków, ale zastanawiać w takim razie powinno, dlaczego wieszane są jednocześnie tabliczki zakazujące wchodzenia do lasu, nie tylko w okresie ich rozpylania, ale także jeszcze dwa tygodnie po zastosowaniu oprysków? W tej sytuacji chyba uprawnione będzie zadanie pytania, jak długo jeszcze polscy leśnicy będą budzeni do pracy przez ptasie głosy? Przy takich sposobach „pielęgnacji” lasów będzie bowiem coraz trudniej skrzydlatym śpiewakom w nich przeżyć. Być może już wkrótce jedynym dostępnym o świcie leśnym odgłosem będzie ryk pił używanych przez drzewiarzy… Czy taka będzie „pieśń” na miarę prawdziwie nowoczesnego, polskiego lasu?
Leśnicy jak Król Słońce
Państwo to ja – miał rzec Król Słońce Ludwik XIV. Trudno nie odnieść wrażenia, że polscy leśnicy krzyczą dzisiaj: polskie lasy to my! I zdaje się, że w ich odczuciu nikt inny nie ma do tego lasu najmniejszych praw. No może z wyjątkiem myśliwych. Jest rzeczą dość powszechnie przyjętą wśród leśników oraz środowisk ich wspierających, że nikt nie zna się na lesie tak dobrze jak oni. Można jednak zapytać, na jakim lesie znają się leśnicy, skoro systematycznie od dziesięcioleci pozbawiają go najstarszych i najcenniejszych przyrodniczo drzew, budują w nim kolejne drogi i prowadzą swoje prace w okresach lęgowych? Czy to jest jeszcze las, czy już tylko plantacja drzew? Coraz częściej wielu ludzi zastanawia się, czym praca współczesnego leśnika różni się jeszcze od tej wykonywanej przez rolników? Sadzą, pryskają, zbierają plony… „W swoich założeniach gospodarka leśna niczym się nie różni od gospodarki rolnej – zauważa Sylwia Szczutkowska. – Las jest formą użytkowania gruntów, zapewniającą produkcję biologiczną o wartości rynkowej.” Czy jednak ktoś uznaje rolników za przyrodników? Raczej nie, zatem jak to się stało, że w opinii społecznej za przyrodników wciąż uchodzą leśnicy? Może to kwestia inwestowanych w PR i marketing środków, których zasobnym Lasom Państwowym raczej nie brakuje.
Wszechstronny jak leśnik
„Leśnik to nie tylko leśniczy czy podleśniczy, ale też edukator, marketingowiec, strażnik leśny czy specjalista od ochrony przyrody” – informują nas leśni edukatorzy ze Stuposianów. Zapomniano jednak dodać, że to także świetny sprzedawca i handlowiec, nie tylko drewna. Przychody Lasów Państwowych ze sprzedaży polowań wyniosły tylko w 2019 roku 61 mln zł – czytamy w Dzikim Życiu. Odbywają się one na terenie należących do LP Ośrodków Hodowli Zwierzyny, które położone są na wyjątkowo cennych przyrodniczo terenach. Warto też zauważyć, że w przeciwieństwie do wilków myśliwi, także ci dewizowi, skupiają się zazwyczaj na najsilniejszych i najpiękniejszych osobnikach. Nie tylko ptaki mają ciężko w lesie…
Handlując drewnem Lasy Państwowe dokładają również starań, by ich interesy były właściwie chronione także przed… opinią publiczną, szczególnie gdy dotyczą drewna pozyskanego z terenów cennych przyrodniczo. „Żeby uniemożliwić obywatelom wyegzekwowanie obowiązku udzielenia informacji publicznej, Lasy zasugerowały swoim odbiorcom zastosowanie fortelu prawnego w postaci zastrzeżenia tajemnicy przedsiębiorcy, podsyłając nawet gotowy formularz (…)” – czytamy wtekście Sylwii Szczutkowskiej.
Zgadzamy się z nadleśnictwem, że taka „zawodowa” wszechstronność jest niezbędna w dobie, gdy tak wiele środowisk kwestionuje wizję lasu proponowaną przez Lasy Państwowe. Perspektywa lasów jako fabryki desek, często eksportowanych do innych krajów, lub źródła „ekologicznego” paliwa do elektrowni, szczególny budzi opór wśród ekologów. Tutaj z kolei ważna rola przypada strażnikom leśnym, zawsze gotowym do obrony lasu przed zielonymi idealistami. Najbardziej zaangażowani z nich mogą nawet liczyć na szczególną wdzięczność przełożonych oraz wyjątkowo szybkie i spektakularne kariery w strukturach Lasów Państwowych.
Co bardziej kochają leśnicy? Las czy drewno z lasu?
Starania ekologów i przyrodników o ochronę najcenniejszych, często ostatnich fragmentów starych lasów wciąż natrafiają na bezwzględny mur głuchego oporu Lasów Państwowych, w którym nadal dominuje paradygmat „trwałej, zrównoważonej, wielofunkcyjnej gospodarki leśnej”. „Ten paradygmat w uproszczeniu oznacza, że Lasy Państwowe uznają za konieczne prowadzenie gospodarki surowcowej na każdym obszarze, również tam, gdzie jest to całkowicie nieopłacalne” – tłumaczy w swoim artykule „Polskie lasy a Europejska Strategia na rzecz Bioróżnorodności – czas na mądre decyzje” dr Antoni Kostka, geolog i biolog, a także działacz Fundacji Dziedzictwo Przyrodnicze. Leśny monopolista ani myśli wycofać się z takiego podejścia. Nie powstrzymują Lasów Państwowych przed tym ani ekonomiczne straty – na nierentowne nadleśnictwa w Puszczy Białowieskiej przeznaczono tylko w 2019 r. 37 mln zł – ani leżące od dziesięcioleci w szufladach, mocno już zakurzone plany tworzenia nowych parków narodowych i rezerwatów.
Wprost przeciwnie, LP starają się zrobić wszystko, by z ostatnich skrawków naturalnych lasów uczynić kolejne drzewne plantacje. Jak smutny żart brzmią kolejne zdania ze strony nadleśnictwa Stuposiany, iż „praca leśnika to służba, którą może pełnić osoba z odpowiednim wykształceniem, szeroką wiedzą i ogromną miłością do lasu.” Miłość ta wydaje się mieć bardzo specyficzny charakter. W przypadku Puszczy Białowieskiej nie rozumieją tej specyficznej „miłości” także instytucje międzynarodowe, europejskie iświatowe. Mimo to 9 marca w siedzibie Białowieskiego Parku Narodowego, w stulecie jego powstania, zostają podpisane w obecności dyrektora generalnego Lasów Państwowych kolejne aneksy, które pozwalają prowadzić wycinkę drzew w Puszczy. Przy tej okazji autorzy aneksu bardzo swobodnie podeszli też do kwestii rzetelnej wiedzy i danych, na których oparta została decyzja w sprawie aneksów. Nowy aneks dla Nadleśnictwa Białowieża został sporządzony w oparciu o źle przygotowaną inwentaryzację przyrodniczą i przewiduje cięcia w chronionych drzewostanach 100-letnich – ostrzegająprawnicy z organizacji ClientEarth i dodają, że rząd zmarnował niemal trzy lata i zamiast znaleźć rozwiązanie korzystne dla puszczańskiej przyrody, sprowadził na nią nowe zagrożenia, za które możemy wszyscy słono zapłacić. I to wszystko w sytuacji, gdy już ponad 80% polskiego społeczeństwa chce ochrony całej Puszczy Białowieskiej w formie parku narodowego.
A przecież Puszcza Białowieska to nie jedyne miejsce, gdzie Lasy Państwowe „kochają” las. Bezlitośnie okaleczana jest Puszcza Karpacka, gdzie już od lat 80. XX w. postulowane było utworzenie Turnickiego Parku Narodowego. Puszcza Karpacka to wciąż ostoja dla wielu rzadkich i chronionych gatunków, takich jak: niedźwiedź brunatny, ryś, żbik, wilk, żubr, wąż Eskulapa, orzeł przedni, orlik krzykliwy, bocian czarny czy puchacz.
Lista zagrożonych ekosystemów jest o wiele dłuższa, bo leśnicy i drzewiarze ze swoją „zrównoważoną” gospodarką leśną docierają obecnie nawet do najbardziej zapomnianych leśnych zakątków. Miłośnicy przyrody i lasów z różnych stron Polski sygnalizują o intensywnych wycinkach prowadzonych w najcenniejszych przyrodniczo polskich kompleksach leśnych. Nasuwa się pytanie, po co się to robi? Z miłości do lasu czy może do pieniędzy? Stało się już też regułą, że leśnicy nie tylko blokują tworzenie nowych parków narodowych i rezerwatów, ale starają się w tych miejscach prowadzić swoją gospodarkę leśną, pozbawiając je największych przyrodniczych atutów.
Poza instytucjonalną i społeczną kontrolą
Jak to się dzieje, że pomimo wielu protestów społecznych, pod piły leśników trafiają kolejne cenne przyrodniczo lasy w Polsce? Według Petera Burke’a Król Słońce nie wypowiedział tak naprawdę słów: „państwo to ja”, lecz: ”kto ma państwo w swojej pieczy, zawsze walczy o siebie”. Być może to właśnie w tych słowach zawiera się cała prawda o celach, jakie przede wszystkim przyświecają Lasom Państwowym.
Gospodarujące na 1/4 terytorium kraju i generujące ogromne przychody Lasy Państwowe (w 2019 r. to 9,15 mld zł) de facto pozostają poza kontrolą instytucjonalną i społeczną. Co więcej to one mają decydujący wpływ na sprawy ochrony środowiska w Polsce. Tak było niemal od zawsze, jest bowiem tajemnicą poliszynela, że to środowiska związane z leśnictwem od dziesięcioleci miały uprzywilejowaną pozycję w ministerialnych gabinetach i że to ich głos był zawsze kluczowy. Dzisiaj, gdy polski system ochrony przyrody jest mocno zdewastowany i niemal całkowicie podporządkowany interesom biznesu (Lex Szyszko, Lex Ardanowski, Lex Inwestor), Lasy Państwowe wciąż mogą liczyć na szczególne względy ze strony państwa, które bezwarunkowo staje po ich stronie np. w konfliktach z ekologami czy mieszkańcami. W zamian również czerpiąc dochody z wycinki polskich lasów, zarówno tych najcenniejszych, jak i kompleksów leżących blisko miast, które od dziesięcioleci służyły rekreacji ich mieszkańców. Także ustawodawca spełnia bez większych problemów życzenia leśników, czego najlepszym przykładem jest wspomniane wcześniej zwolnienie gospodarki leśnej od przestrzegania części zakazów dotyczących ochrony gatunkowej, czy dopuszczenie do spalania pełnowartościowego drewna w elektrowniach. Wszystko po to, by zapewnić Lasom Państwowym odpowiedni poziom dochodów także wtedy, gdy pandemia obniżyła popyt na drewno ze strony dotychczasowych jego odbiorców. Ale rewolucja zdaje się być coraz bliżej i wiąże się z planami Unii Europejskiej.
Nadzieja w Europejskiej Strategii na rzecz Bioróżnorodności?
Ochrona przyrody nigdy nie była priorytetem rządzących w Polsce, nie może zatem dziwić, że jej obrońcy najczęściej spoglądają w stronę Unii Europejskiej, oczekując w niej niezbędnego wsparcia. Taką nadzieję daje konsultowana obecnie Europejska Strategia na rzecz Bioróżnorodności 2030, która zakłada objęcie co najmniej po 30 % unijnych obszarów lądowych i morskich ochroną prawną, a także wprowadzenie korytarzy ekologicznych w ramach transeuropejskiej sieci Natura. Przy czym ścisłą ochroną ma być objęte co najmniej 1/3 unijnych obszarów chronionych, w tym wszystkie pozostałe w Unii Europejskiej lasy pierwotne i starodrzewia.
Jeśli Strategia wejdzie w życie, to zdaniem dr. Antoniego Kostki, będzie miała bardzo duży wpływ na model polskiej gospodarki leśnej. Uważa on, że „jeśli ustalenia Strategii zostaną potraktowane serio, (wpływ – dopis. red.) może być w praktyce większy niż cały dotychczasowy system ochrony przyrody, składający się z takich elementów jak parki narodowe, rezerwaty, obszary NATURA 2000, parki krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu”. Wiązać się będzie to w jego ocenie m.in. z koniecznością wyznaczenia dodatkowych 1,5 mln ha lasów, które zostaną poddane ścisłej ochronie.
Czy taka pozytywna, przyrodnicza rewolucja dla polskich lasów nadejdzie? Wszystko zależy od tego, jak zakończą się konsultacje i prace na poziomie unijnym. Na razie trwają internetowe konsultacje społecznena temat nowej strategii leśnej, prowadzone przez Komisję Europejską w ramach Europejskiego Zielonego Ładu. Z pewnością do wytężonej pracy zabrali się także lobbyści, którym przecież już niejednokrotnie udało się wypaczyć nawet najlepsze pomysły i założenia, czyniąc ich realizację w praktyce mocno utrudnioną, a czasami wręcz niemożliwą.
Jaki będzie ostateczny wynik tych zmagań? Czy Polacy wykorzystają być może swoją ostatnią już szansę na zachowanie i ochronę naturalnych lasów i polskiej przyrody?
Ekowyborca apeluje zarówno do obywateli, jak i do polityków o włączenie się do tych prac, rzecz jasna po stronie dzikiej przyrody. A wyborców prosi, by naciskali na swoich przedstawicieli w instytucjach państwowych i samorządowych. Wszystko po to, by nie być w przyszłości skazanym na bezradność w przypadku kolejnych wycinek polskich puszcz i lasów.
Jakiego chcemy lasu?
Wielu ludzi nie godzi się dzisiaj z wyjęciem spod społecznej kontroli działalności Lasów Państwowych, które gospodarują i czerpią zyski z ogólnonarodowego dobra, jakim są lasy. Coraz więcej Polaków powoli zdaje sobie sprawę, jak ważną rolę pełnią stare, naturalne lasy, także te położone blisko ośrodków miejskich, w których mogą wypoczywać. Niestety nie mają też prawie żadnego wpływu na to, jak takie lasy mają wyglądać, bo Plany Urządzania Lasu, dokumenty określające m.in. plany cięć, są przez polskie prawo traktowane jako akty wewnętrzne o charakterze służbowym, a proces ich konsultacji jest najczęściej tylko fikcją. I dopiero podczas spacerów oraz wycieczek zapoznają się z wizją lasu proponowaną im przez leśników. Z szerokimi drogami oraz z ułożonymi przy nich, równo pociętymi stosami drewna.
Wciąż są też ludzie, którzy za zdrowy las uważają ten, w którym drzewa rosną w równych rzędach i są proste jak zapałki. Wśród nich są również leśnicy. Ale to nie jest las, tylko plantacja drzew, w której nie zachodzą naturalne procesy przyrodnicze i brakuje miejsc dogodnych do bytowania różnorodnych leśnych gatunków. Takie lasy są szczególnie podatne na gradacje pojedynczych gatunków, bo nie mają one w takich siedliskach swoich naturalnych wrogów. Niestety, takiej wizji lasu sprzyja brak prawidłowej edukacji ekologicznej społeczeństwa. Skutkuje to swoistym pseudoestycyzmem, wyrażającym się m.in. usuwaniem wszystkich drzew, które nie wpisują się w tak uproszczony kanon „zdrowego” i ładnego drzewa. Ekowyborca kłania się w tym miejscu polskim szkołom i uczelniom leśnym.
Gdy podczas Międzynarodowego Dnia Lasu weźmiecie udział w spacerze w ramach akcji Wspólny Las, zwróćcie uwagę, czy w Waszym lesie są nie tylko stare drzewa, ale także wiatrołomy i wykroty, martwe, stojące i przewrócone kolosy, bo to one są ważnymi ostojami bioróżnorodności. To tam zachodzą najciekawsze i najważniejsze dla przyrody procesy. Tam zobaczycie też najrzadsze gatunki. Najważniejszą rolę w prawdziwym lesie pełnią bowiem najstarsze lub pozornie martwe drzewa. To wokół nich koncentruje się leśne życie, tutaj kryjówkę i pokarm znajdują niezliczone rzesze większych i mniejszych organizmów. Bez takich drzew i takich lasów przyszłe pokolenia już nigdy nie będą mogły doświadczyć i poznać, jak funkcjonuje prawdziwy, bioróżnorodny ekosystem leśny. I żaden leśnik, ani tym bardziej drzewiarz nie sprawi, że las stanie się bardziej naturalny, no chyba, że zostawi go po prostu w spokoju.
